नेपालको सन्दर्भमा गणितीय भय र शैक्षिक उपलब्धि

दीर्घकालीन प्रभाव, कारण र समाधानका रणनीतिहरू

गणितलाई प्रायः “सबै विज्ञानहरूको आमा” (Mother of All Sciences) का रूपमा चित्रण गरिन्छ। विज्ञान, प्रविधि, अर्थशास्त्र, व्यवस्थापन, इन्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि र दैनिक जीवनका निर्णयहरूमा गणितीय अवधारणाहरू अनिवार्य हुन्छन्। तथापि, नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा गणित शिक्षण अझै पनि जटिल र चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (NEB) का पछिल्ला तथ्याङ्कहरूले माध्यमिक तहमा गणित विषयमा विद्यार्थीहरूको उपलब्धि सन्तोषजनक नरहेको संकेत गर्छन्। प्रायः यस समस्यालाई पाठ्यवस्तुको कठिनता, विद्यार्थीको बौद्धिक क्षमता वा शिक्षण साधनको अभावसँग मात्र जोडेर हेरिन्छ। तर विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले “गणितीय भय” (Mathematics Anxiety) लाई गणित सिकाइको प्रमुख अवरोधका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

गणितीय भय एक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो, जसले विद्यार्थीको संज्ञानात्मक प्रक्रिया, आत्म–विश्वास, कार्य–स्मृति (working memory), समस्या समाधान क्षमता र दीर्घकालीन शैक्षिक तथा करियर निर्माण प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पार्छ। नेपाली सामाजिक–सांस्कृतिक परिवेश, परीक्षा–केन्द्रित शिक्षा प्रणाली, शिक्षक–केन्द्रित शिक्षण अभ्यास, अभिभावकीय धारणा र भाषिक जटिलता गणितीय भय विकासका प्रमुख कारक तत्त्वहरू हुन्।

यस लेखमा गणितीय भयको सैद्धान्तिक आधार, अन्तर्राष्ट्रिय तथा नेपाली सन्दर्भका अध्ययनहरूको समीक्षा, गणितीय भय र शैक्षिक उपलब्धिबीचको सम्बन्ध, तथा कक्षा–स्तरदेखि नीति–निर्माण तहसम्म अपनाउन सकिने अनुसन्धान–आधारित समाधान रणनीतिहरू प्रस्तुत गरिएको छ।

१. परिचय

विद्यालय तहमा गणितप्रति नकारात्मक धारणा व्यापक छ। धेरै विद्यार्थीहरूले प्रारम्भिक कक्षादेखि नै “म गणितमा कमजोर छु” भन्ने मानसिकता विकास गरिसकेका हुन्छन्। कक्षा ८–१० मा पुग्दा गणितप्रति तीव्र डर, आत्म–विश्वासको कमी र निराशा देखिन थाल्छ। SEE परीक्षामा गणित विषयमा उच्च असफलता दरले समस्या व्यक्तिगत नभई संरचनात्मक पनि रहेको स्पष्ट गर्दछ।

नेपालको शैक्षिक बहसमा गणितको कमजोर नतिजालाई प्रायः विद्यार्थीको मेहनतको कमी वा शिक्षकको कार्यक्षमतासँग जोडिन्छ। तर शैक्षिक मनोविज्ञानका अध्ययनहरूले सिकाइ केवल बौद्धिक प्रक्रिया मात्र नभई भावनात्मक प्रक्रिया पनि हो भन्ने कुरा स्पष्ट पारेका छन्।

२. गणितीय भयको अवधारणा र सैद्धान्तिक आधार

२.१ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

१९७० को दशकपछि गणितीय भय विषयमा अनुसन्धान तीव्र रूपमा अघि बढ्यो। Richardson र Suinn ले सन् १९७२ मा गणितीय भयलाई गणितीय कार्य गर्दा उत्पन्न हुने तनाव, डर र चिन्ताको अवस्थाका रूपमा परिभाषित गरेपछि यस क्षेत्रमा अनुसन्धान विस्तार भयो।

पछि Hembree (1990) ले गणितीय भय र गणित उपलब्धिबीच स्पष्ट नकारात्मक सम्बन्ध रहेको पुष्टि गरे। Ashcraft (2002) ले गणितीय भयले कार्य–स्मृतिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने देखाए भने Beilock लगायतका अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको सामाजिक तथा लैङ्गिक आयामलाई उजागर गरे।

२.२ गणितीय भयका आयाम

(क) संज्ञानात्मक आयाम
गणितीय भयले ध्यान, कार्य–स्मृति र तार्किक सोचमा अवरोध सिर्जना गर्छ। डर र चिन्ताका कारण विद्यार्थीले सिकेका अवधारणाहरू प्रयोग गर्न नसक्ने अवस्था आउँछ।

(ख) भावनात्मक आयाम
डर, लाज, निराशा र आत्म–विश्वासको कमीले गणितप्रतिको रुचि घटाउँछ र असफलताको डर बढाउँछ।

(ग) शारीरिक आयाम
पसिना आउनु, मुटुको धड्कन बढ्नु, पेट वा टाउको दुख्नु जस्ता लक्षणहरू देखिन सक्छन्, जसले मानसिक सन्तुलनमा असर पार्छ।

३. नेपाली सन्दर्भमा गणितीय भयका सामाजिक र शैक्षिक कारणहरू

३.१ अभिभावकीय धारणा र सामाजिक परिवेश

“गणित जन्मजात प्रतिभाले मात्र सिकिन्छ” भन्ने धारणा नेपाली समाजमा अझै प्रचलित छ। यसले प्रयास र अभ्यासको सट्टा क्षमताको स्थिर धारणालाई बल दिन्छ। कतिपय अभिभावकहरूले आफ्ना नकारात्मक अनुभवहरू सन्तानमा सार्दा भय पुस्तान्तरण हुने अवस्था देखिन्छ।

३.२ शिक्षक–केन्द्रित कक्षा

धेरै विद्यालयमा शिक्षण अझै पनि शिक्षक–केन्द्रित छ। गल्तीलाई सिकाइ प्रक्रियाको भाग मान्ने संस्कारको अभावले विद्यार्थीहरू जोखिम लिन डराउँछन्।

३.३ परीक्षा–केन्द्रित मूल्याङ्कन

अङ्क–केन्द्रित मूल्याङ्कन प्रणालीले सिकाइभन्दा नतिजालाई प्राथमिकता दिन्छ। SEE जस्ता परीक्षाहरूले गणितलाई “डरको विषय” बनाइदिन्छन्।

३.४ भाषिक जटिलता

गणितीय भाषा, प्रतीक र अंग्रेजी शब्दावलीले नेपाली माध्यमका विद्यार्थीलाई अतिरिक्त मानसिक बोझ दिन्छ।

४. गणितीय भय र शैक्षिक उपलब्धिबीचको सम्बन्ध

अनुसन्धानहरूले गणितीय भय र उपलब्धिबीच नकारात्मक सहसम्बन्ध (negative correlation) रहेको देखाएका छन्—भय बढ्दै जाँदा उपलब्धि घट्दै जान्छ।

४.१ कार्य–स्मृतिमा प्रभाव

Ashcraft का अनुसार गणितीय भयले कार्य–स्मृतिमा अवरोध सिर्जना गर्छ। डर व्यवस्थापनमै मानसिक स्रोत खर्च हुँदा समस्या समाधानका लागि आवश्यक क्षमता घट्छ।

४.२ आत्म–प्रभावकारिता (Self-efficacy)

Albert Bandura को आत्म–प्रभावकारिता सिद्धान्त अनुसार व्यक्तिको आफ्नै क्षमतामाथिको विश्वासले उपलब्धिलाई निर्धारण गर्छ। कम आत्म–विश्वास भएका विद्यार्थी गणितीय चुनौतीबाट टाढा रहन्छन्।

४.३ दीर्घकालीन शैक्षिक मार्गमा प्रभाव

गणितीय भय भएका विद्यार्थीहरू प्रायः विज्ञान, इन्जिनियरिङ, IT र अर्थशास्त्रजस्ता विषयबाट टाढा रहन्छन्। यसले STEM क्षेत्रमा सहभागिता घटाउँछ र दीर्घकालीन रूपमा राष्ट्रिय विकासमा असर पार्न सक्छ।

५. दीर्घकालीन प्रभावहरू

• STEM क्षेत्रमा न्यून सहभागिता
• करियर छनोटमा सीमितता
• आत्म–सम्मानमा कमी
• मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर
• सामाजिक–आर्थिक असमानताको पुनरुत्पादन

विशेष गरी “केटीहरू गणितमा कमजोर हुन्छन्” भन्ने मिथकले लैङ्गिक असमानता थप बलियो बनाएको छ।

६. समाधानका रणनीतिहरू

६.१ कक्षा–स्तर सुधार

(क) अवधारणामूलक शिक्षण (Conceptual Teaching)
सूत्र कण्ठस्थ गराउनेभन्दा अर्थ र तर्क बुझाउने शिक्षण आवश्यक छ।

(ख) सहकार्यात्मक सिकाइ (Collaborative Learning)
समूहगत गतिविधिले डर घटाएर सिकाइलाई सामाजिक अनुभव बनाउँछ।

(ग) Formative Assessment
नियमित र कम दबाबयुक्त मूल्याङ्कनले परीक्षा–सम्बन्धी भय घटाउँछ।

६.२ शिक्षक तालिम

• गणित शिक्षण र शैक्षिक मनोविज्ञानको एकीकरण
• Reflective Teaching अभ्यास
• भावनात्मक रूपमा सुरक्षित कक्षा वातावरण निर्माण

६.३ अभिभावक सहभागिता

• Parent Awareness Program
• घरमै सकारात्मक गणितीय वातावरण निर्माण

६.४ नीतिगत सुधार

• मूल्याङ्कन प्रणालीमा सुधार
• लचिलो पाठ्यक्रम
• समावेशी शिक्षण विधि
• मानसिक स्वास्थ्य सहयोग प्रणाली

७. निष्कर्ष

गणितीय भय विद्यालय शिक्षाको गम्भीर समस्या हो। यसले विद्यार्थीको शैक्षिक भविष्य, करियर सम्भावना, आत्म–पहिचान र दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो प्रभाव पार्छ।

यसको समाधान केवल कक्षाकोठामा सीमित छैन—शिक्षक तालिम, मूल्याङ्कन सुधार, सामाजिक धारणा परिवर्तन, सरकारी नीतिगत हस्तक्षेप र अभिभावकीय सहभागिता सबैको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ।

नेपालले यदि भविष्यमा STEM उन्मुख मानव–स्रोत उत्पादन गर्न चाहन्छ भने गणितीय भय नियन्त्रण, न्यूनीकरण र व्यवस्थापनलाई शैक्षिक प्राथमिकतामा राख्नैपर्छ। गणित शिक्षालाई डरबाट उत्सुकता र आत्म–विश्वासतर्फ रूपान्तरण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

सन्दर्भ सूची

Ashcraft, M. H. (2002). Math anxiety: Personal, educational, and cognitive consequences. Current Directions in Psychological Science, 11(5), 181–185.

Bandura, A. (1995). Self-efficacy. In V. S. Ramachandran (Ed.), Encyclopedia of Human Behavior (pp. 71–81). Academic Press.

Beilock, S. L., et al. (2010). Female teachers’ math anxiety affects girls’ math achievement. PNAS, 107(5), 1860–1863.

Hembree, R. (1990). The nature, effects, and relief of mathematics anxiety. Journal for Research in Mathematics Education, 21(1), 33–46.

Richardson, F. C., & Suinn, R. M. (1972). The Mathematics Anxiety Rating Scale. Journal of Counseling Psychology, 19(6), 551–554.